Y tế số và chính quyền địa phương hai cấp: Hướng đi mới cho quản lý nhà nước về y tế tại Việt Nam

22/05/2026

Trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực quản trị và đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia, lĩnh vực y tế đang đứng trước những cơ hội và thách thức mang tính bước ngoặt. Việc chuyển đổi mô hình chính quyền địa phương từ ba cấp sang hai cấp không chỉ là sự thay đổi về tổ chức hành chính mà còn đòi hỏi đổi mới toàn diện phương thức quản lý nhà nước, đặc biệt đối với ngành y tế – lĩnh vực liên quan trực tiếp đến chất lượng cuộc sống và sức khỏe của người dân.

Trong bài báo “Quản lý nhà nước về y tế trong kỷ nguyên số theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp – Nghiên cứu thực tiễn tại Việt Nam”, nhóm tác giả Nguyễn Thị Trang, Lê Khánh Huyền và Cao Thị Hòa đã phân tích những thay đổi căn bản trong mô hình quản lý y tế khi Việt Nam triển khai chính quyền địa phương hai cấp, đồng thời đề xuất các giải pháp ứng dụng công nghệ số nhằm bảo đảm hiệu quả quản trị trong giai đoạn 2026–2030.

Theo nghiên cứu, quá trình cải cách tổ chức bộ máy nhà nước được thúc đẩy mạnh mẽ sau các chủ trương lớn của Đảng và Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính, tinh gọn hệ thống quản lý và tăng cường phân cấp, phân quyền. Trong lĩnh vực y tế, việc chuyển từ mô hình quản lý ba cấp (tỉnh – huyện – xã) sang hai cấp (tỉnh – xã) tạo ra những thay đổi sâu rộng về cơ cấu tổ chức, cơ chế điều hành và phương thức cung ứng dịch vụ y tế cơ sở.

Một điểm đáng chú ý được nhóm nghiên cứu chỉ ra là sự thay đổi này không đơn thuần mang tính cơ học về tổ chức mà phản ánh xu hướng quản trị công hiện đại, trong đó công nghệ số trở thành yếu tố trung tâm giúp kết nối hệ thống và duy trì hiệu quả quản lý khi cấp trung gian không còn tồn tại. Thay vì phụ thuộc vào các tầng nấc hành chính truyền thống, hoạt động quản lý được thực hiện trên cơ sở dữ liệu số liên thông và các nền tảng điều hành thông minh.

Nghiên cứu cho thấy từ ngày 1/7/2025, các Trung tâm Y tế cấp huyện được chuyển về trực thuộc Sở Y tế quản lý theo quy định mới. Điều này giúp tăng cường khả năng điều phối nguồn lực, nhân sự và ngân sách ở quy mô toàn tỉnh, đồng thời giảm tình trạng chồng chéo giữa quản lý hành chính và quản lý chuyên môn. Cùng với đó, cấp xã được tổ chức theo mô hình quản lý đa ngành thông qua Phòng Văn hóa – Xã hội, đảm nhiệm cả nhiệm vụ tham mưu trong lĩnh vực y tế.

Tuy nhiên, việc chuyển đổi mô hình cũng đặt ra nhiều thách thức. Một trong những vấn đề nổi bật là áp lực điều hành trực tiếp đối với Sở Y tế khi phải quản lý số lượng lớn các cơ sở y tế mà không còn cấp huyện làm đầu mối trung gian. Bên cạnh đó, năng lực quản lý y tế của đội ngũ cán bộ cấp xã, khả năng vận hành các hệ thống số và sự đồng bộ của hạ tầng công nghệ tại các địa phương vẫn còn nhiều hạn chế.

Để giải quyết những khó khăn này, bài báo nhấn mạnh vai trò của chuyển đổi số như một giải pháp mang tính nền tảng. Theo các tác giả, việc xây dựng hệ sinh thái y tế số liên thông sẽ giúp khắc phục khoảng cách quản lý giữa cấp tỉnh và cấp xã, đồng thời tạo điều kiện để các quyết định quản lý được đưa ra dựa trên dữ liệu thời gian thực thay vì các báo cáo hành chính truyền thống.

Nghiên cứu đề xuất xây dựng Trung tâm điều hành y tế thông minh (P-IOC) tại cấp tỉnh nhằm tích hợp dữ liệu từ tất cả các trạm y tế và điểm y tế cơ sở. Thông qua các bảng điều khiển (dashboard) và công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), cơ quan quản lý có thể theo dõi diễn biến dịch bệnh, nhu cầu khám chữa bệnh, tình hình nhân lực và nguồn cung thuốc men theo thời gian thực, từ đó đưa ra các quyết định điều phối nhanh chóng và chính xác hơn.

Bên cạnh đó, nhóm tác giả cũng đề xuất triển khai đồng bộ hồ sơ sức khỏe điện tử (EHR) trên phạm vi toàn tỉnh, bảo đảm người dân có thể tiếp cận dịch vụ y tế liên tục dù thay đổi nơi cư trú hoặc chuyển tuyến khám chữa bệnh. Hệ thống khám chữa bệnh từ xa (Telemedicine) được xem là giải pháp quan trọng nhằm hỗ trợ các điểm y tế tại vùng sâu, vùng xa tiếp cận nguồn lực chuyên môn từ tuyến trên mà không cần đầu tư quá lớn về nhân lực tại chỗ.

Một khuyến nghị đáng chú ý khác là việc phát triển nguồn nhân lực số trong ngành y tế. Theo nghiên cứu, chuyển đổi số chỉ có thể thành công khi đội ngũ cán bộ quản lý và nhân viên y tế được trang bị đầy đủ kỹ năng sử dụng dữ liệu, vận hành hệ thống số và tương tác với người dân trên môi trường điện tử. Điều này đòi hỏi các chương trình đào tạo phải chuyển từ tư duy quản lý hành chính truyền thống sang quản trị dựa trên dữ liệu và công nghệ.

Bài báo cũng nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện hành lang pháp lý cho y tế số, bao gồm các quy định về chia sẻ dữ liệu, bảo vệ thông tin cá nhân, an ninh mạng và cơ chế tài chính bền vững cho các hệ thống công nghệ. Đây được xem là điều kiện quan trọng để bảo đảm hệ sinh thái y tế số vận hành an toàn, minh bạch và hiệu quả trong dài hạn.

Theo đánh giá của nhóm tác giả, nếu được triển khai đồng bộ, mô hình quản lý y tế hai cấp trên nền tảng số sẽ góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, giảm chi phí vận hành, cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ y tế và thu hẹp khoảng cách giữa các vùng miền. Quan trọng hơn, đây sẽ là nền tảng để xây dựng hệ thống y tế hiện đại, lấy người dân làm trung tâm và đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.

Nghiên cứu không chỉ cung cấp góc nhìn mới về quản trị công trong lĩnh vực y tế mà còn đưa ra những gợi mở chính sách thiết thực cho quá trình xây dựng chính quyền số và xã hội số tại Việt Nam. Trong bối cảnh chuyển đổi số đang trở thành động lực phát triển quốc gia, việc kết hợp giữa cải cách thể chế và ứng dụng công nghệ số được xem là chìa khóa để nâng cao chất lượng quản lý nhà nước và chăm sóc sức khỏe nhân dân trong tương lai.