AI+ và nguồn nhân lực chất lượng cao: Động lực hình thành lực lượng sản xuất mới trong nền kinh tế số

21/05/2026

Trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence – AI) đang trở thành công nghệ nền tảng của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tác động sâu sắc tới mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội. Không chỉ là công cụ tự động hóa, AI ngày càng được xem là động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất lao động và tái cấu trúc các mô hình sản xuất truyền thống.

Trong bối cảnh đó, khái niệm “lực lượng sản xuất mới” (New Quality Productive Forces – NQPFs) đang thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách như một hướng tiếp cận mới nhằm thúc đẩy tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Trong bài báo “AI+ and Human Capital in the Formation of New Quality Productive Forces and Economic Capability Transformation”, tác giả Nguyễn Xuân Hải Yến (Trường Đại học FPT) đã phân tích vai trò của trí tuệ nhân tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao trong quá trình hình thành lực lượng sản xuất mới, đồng thời làm rõ các cơ chế thúc đẩy chuyển đổi năng lực kinh tế trong thời đại số.

Nghiên cứu được xây dựng trên cơ sở kết hợp giữa lý thuyết lực lượng sản xuất của Karl Marx và lý thuyết tăng trưởng nội sinh hiện đại. Theo đó, AI được nhìn nhận không chỉ là một công cụ công nghệ mà còn là một tư liệu sản xuất số mới, bao gồm dữ liệu, thuật toán và năng lực tính toán. Trong khi đó, nguồn nhân lực đóng vai trò vừa là chủ thể sáng tạo công nghệ, vừa là yếu tố quyết định khả năng hấp thụ và khai thác hiệu quả các thành tựu của AI trong thực tiễn sản xuất.

Một trong những luận điểm trung tâm của nghiên cứu là năng suất lao động không gia tăng chỉ nhờ đầu tư công nghệ đơn thuần. Giá trị thực sự chỉ được tạo ra khi AI được kết hợp với nguồn nhân lực có kỹ năng phù hợp và được hỗ trợ bởi môi trường thể chế thuận lợi. Chính sự bổ trợ giữa công nghệ và con người mới tạo nên những thay đổi căn bản trong phương thức sản xuất, quản trị và tổ chức nền kinh tế.

Thông qua phân tích kinh nghiệm của Trung Quốc và Việt Nam, tác giả cho thấy Trung Quốc đã đạt được những bước tiến đáng kể trong việc hình thành lực lượng sản xuất mới nhờ chiến lược “AI+”, gắn kết chặt chẽ giữa phát triển công nghệ, đào tạo nhân lực và nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo quốc gia. Trong khi đó, Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức như thiếu hụt nhân lực AI trình độ cao, cường độ đầu tư nghiên cứu – phát triển (R&D) còn thấp và năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp chưa đồng đều.

Nghiên cứu chỉ ra rằng Việt Nam hiện đang thiếu khoảng 200.000 lao động công nghệ thông tin, trong khi tỷ lệ đầu tư cho R&D mới đạt khoảng 0,4% GDP – thấp hơn đáng kể so với nhiều quốc gia dẫn đầu về đổi mới sáng tạo trong khu vực. Đây là những rào cản quan trọng làm hạn chế khả năng lan tỏa của công nghệ AI vào hoạt động sản xuất và quản trị doanh nghiệp.

Từ góc độ cơ chế tác động, bài báo xác định ba kênh quan trọng giúp AI và nguồn nhân lực cùng thúc đẩy chuyển đổi năng lực kinh tế. Thứ nhất là nâng cao năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) thông qua tự động hóa, hỗ trợ ra quyết định và tối ưu hóa quy trình sản xuất. Thứ hai là tái phân bổ nguồn lực và nâng cấp chuỗi giá trị, giúp các doanh nghiệp chuyển từ gia công sang các hoạt động có giá trị gia tăng cao hơn. Thứ ba là nâng cao năng lực thể chế và quản trị, tạo môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế số.

Đáng chú ý, nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của năng lực hấp thụ công nghệ (absorptive capacity) như một yếu tố trung gian quan trọng. Theo tác giả, ngay cả khi công nghệ AI hiện đại được đưa vào nền kinh tế, hiệu quả vẫn sẽ rất hạn chế nếu doanh nghiệp và người lao động không đủ khả năng tiếp nhận, làm chủ và ứng dụng công nghệ trong hoạt động thực tiễn.

Trên cơ sở đó, bài báo đề xuất lộ trình phát triển AI và nguồn nhân lực cho Việt Nam giai đoạn 2026–2035 theo ba bước. Giai đoạn đầu tập trung xây dựng năng lực hấp thụ công nghệ và đào tạo kỹ năng số; giai đoạn tiếp theo hướng tới tăng cường năng lực đổi mới sáng tạo trong nước và đầu tư cho R&D; giai đoạn cuối tập trung hoàn thiện hệ sinh thái dữ liệu, tiêu chuẩn AI và chiến lược nâng cao năng suất quốc gia dựa trên trí tuệ nhân tạo.

Theo tác giả, quá trình hình thành lực lượng sản xuất mới trong thời đại AI không thể chỉ dựa vào đầu tư công nghệ. Thành công phụ thuộc vào khả năng đồng bộ hóa giữa công nghệ, nguồn nhân lực và thể chế. Đây chính là nền tảng để Việt Nam chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng dựa trên vốn và lao động sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, tri thức và đổi mới sáng tạo trong những thập niên tới.