Năng lực số quyết định tương lai thanh toán điện tử: Góc nhìn từ tổng quan nghiên cứu quốc tế

21/05/2026

Sự bùng nổ của nền kinh tế số đang làm thay đổi mạnh mẽ cách thức giao dịch tài chính trên toàn cầu. Từ ví điện tử, thanh toán QR, ngân hàng số đến các nền tảng thanh toán di động, các phương thức thanh toán điện tử (e-payment) ngày càng trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, tốc độ tiếp cận và sử dụng các dịch vụ này vẫn có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm dân cư, quốc gia và khu vực.

Một trong những yếu tố được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm trong những năm gần đây chính là năng lực số (Digital Literacy) của người dùng.

Trong bài báo “The Role of Digital Literacy in E-Payment Adoption: A Review and Research Agenda”, nhóm tác giả Đặng Huy Gia Bảo, Đặng Thị Dung và Nguyễn Minh Quân (Trường Đại học Kinh tế Quốc dân) đã thực hiện tổng quan hệ thống các nghiên cứu quốc tế nhằm làm rõ vai trò của năng lực số đối với việc chấp nhận và sử dụng thanh toán điện tử, đồng thời đề xuất định hướng nghiên cứu cho giai đoạn tiếp theo.

Theo nghiên cứu, mặc dù thanh toán điện tử phát triển rất nhanh trong hơn một thập kỷ qua, nhưng các kết quả nghiên cứu về tác động của năng lực số vẫn còn phân tán và chưa thống nhất. Một số công trình cho thấy năng lực số có ảnh hưởng trực tiếp đến ý định sử dụng thanh toán điện tử, trong khi nhiều nghiên cứu khác lại khẳng định tác động này diễn ra gián tiếp thông qua các yếu tố như niềm tin, nhận thức về bảo mật hoặc cảm nhận rủi ro. Sự khác biệt trong cách tiếp cận khiến việc xây dựng một nền tảng lý thuyết thống nhất trở nên khó khăn.

Để giải quyết vấn đề đó, nhóm tác giả đã áp dụng phương pháp Systematic Literature Review (SLR) theo quy trình SPAR-4-SLR nhằm rà soát và đánh giá toàn diện các nghiên cứu liên quan được công bố từ năm 2002 đến tháng 2/2026. Sau quá trình sàng lọc nghiêm ngặt từ hơn 22.000 tài liệu khoa học, chỉ có bốn công trình đáp ứng đầy đủ tiêu chí nghiên cứu trực tiếp về mối quan hệ giữa năng lực số và việc sử dụng thanh toán điện tử của người tiêu dùng. Kết quả này cho thấy đây vẫn là lĩnh vực còn khá mới và cần được nghiên cứu sâu hơn trong tương lai.

Phân tích các công trình được lựa chọn cho thấy phần lớn nghiên cứu hiện nay tập trung tại các nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam, Pakistan và Indonesia, trong khi số lượng nghiên cứu tại các quốc gia phát triển còn rất hạn chế. Điều này phản ánh thực tế rằng tại các quốc gia đang phát triển, năng lực số đóng vai trò như một công cụ giúp người dân vượt qua những rào cản về hạ tầng công nghệ và khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính số.

Một phát hiện đáng chú ý của nghiên cứu là sự dịch chuyển trong tư duy lý thuyết. Nếu trước đây các mô hình chấp nhận công nghệ chủ yếu nhấn mạnh thái độ và nhận thức của người dùng, thì ngày nay năng lực số được xem như một năng lực cốt lõi quyết định khả năng kiểm soát và tương tác với các công nghệ tài chính số. Nói cách khác, ngay cả khi người dùng nhận thấy thanh toán điện tử hữu ích, họ vẫn khó có thể sử dụng nếu thiếu kỹ năng số cần thiết.

Bài báo cũng chỉ ra rằng năng lực số không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định sử dụng dịch vụ mà còn tác động thông qua nhiều cơ chế trung gian khác. Người có trình độ số cao thường hiểu rõ hơn về quy trình giao dịch trực tuyến, nhận diện tốt hơn các rủi ro bảo mật và có khả năng xử lý các tình huống phát sinh trong môi trường số. Điều này giúp họ cảm thấy an tâm hơn khi sử dụng các dịch vụ thanh toán điện tử và duy trì hành vi sử dụng trong thời gian dài.

Từ góc độ chính sách, nhóm tác giả cho rằng việc thúc đẩy tài chính số không thể chỉ dựa vào phát triển công nghệ hay mở rộng hạ tầng thanh toán. Nâng cao năng lực số cho người dân thông qua giáo dục, đào tạo kỹ năng số và phổ cập kiến thức an toàn thông tin cần được xem là một phần quan trọng trong chiến lược phát triển nền kinh tế số và xã hội số.

Bên cạnh những đóng góp học thuật, nghiên cứu cũng đề xuất nhiều hướng nghiên cứu mới như xây dựng khung lý thuyết thống nhất về năng lực số, mở rộng khảo sát tại các quốc gia phát triển, ứng dụng dữ liệu hành vi thực tế thay cho dữ liệu khảo sát truyền thống và đánh giá tác động lâu dài của năng lực số đối với hành vi tài chính số của người dùng.

Kết quả nghiên cứu cho thấy trong thời đại chuyển đổi số, năng lực số không còn đơn thuần là một kỹ năng hỗ trợ mà đang trở thành nền tảng quan trọng quyết định khả năng tham gia của mỗi cá nhân vào hệ sinh thái tài chính số hiện đại.