Tuổi học đường cần được chăm sóc dinh dưỡng đúng cách
Bữa ăn học đường đang thu hút sự quan tâm của phụ huynh khi chất lượng dinh dưỡng và an toàn thực phẩm trở thành những vấn đề gắn trực tiếp với sức khỏe học sinh. Theo TS Bùi Thị Mai Hương, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ khoa học kỹ thuật dinh dưỡng, thực phẩm, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, các vấn đề liên quan đến bữa ăn học đường mới được đề cập nhiều ở Việt Nam trong một vài năm gần đây.
Tuổi học đường cần được chăm sóc dinh dưỡng đúng cách (Ảnh minh hoạ)
Trẻ từ 6-18 tuổi trải qua giai đoạn phát triển mạnh về thể chất và trí tuệ. Đặc biệt, ở tuổi dậy thì, cơ thể tăng nhanh về cân nặng, chiều cao, khối lượng cơ và có nhiều thay đổi trong hệ xương. Nhu cầu về protein chất lượng cao cùng các vi chất như canxi, kẽm, sắt cũng tăng lên.
Nếu khẩu phần ăn không đáp ứng đủ nhu cầu, sự phát triển của trẻ có thể bị ảnh hưởng. Dinh dưỡng không chỉ quyết định thể lực mà còn liên quan đến khả năng tập trung, ghi nhớ và thích ứng với hoạt động học tập. Bởi vậy, tổ chức bữa ăn hợp lý trong trường học cần được nhìn nhận như một phần của công tác chăm sóc sức khỏe học sinh, thay vì chỉ dừng ở việc cung cấp đủ suất ăn mỗi ngày.
Tuy nhiên, để bảo đảm mỗi học sinh được ăn uống đầy đủ và cân đối, nhà trường phải giải quyết đồng thời hai yêu cầu: kiểm soát chất lượng, an toàn thực phẩm và xây dựng khẩu phần phù hợp với nhu cầu dinh dưỡng theo lứa tuổi.
Khẩu phần thiếu cân đối, nguy cơ thiếu vi chất
Nghiên cứu của Viện Dinh dưỡng Quốc gia năm 2025 cho thấy môi trường thực phẩm trong trường học còn nhiều bất cập. Việc kiểm soát dinh dưỡng tại căn tin chưa chặt chẽ; đồ uống có đường, thức ăn nhanh và bánh kẹo ngọt vẫn được tiêu thụ trong khuôn viên trường mà chưa được kiểm soát hiệu quả.
Rủi ro không chỉ nằm ở thành phần dinh dưỡng. Theo nghiên cứu, nguy cơ ngộ độc thực phẩm tập thể có thể phát sinh từ chuỗi cung ứng suất ăn sẵn hoặc bếp ăn nội bộ khi quy trình bảo quản, vận chuyển và tổ chức bếp ăn chưa tuân thủ đầy đủ nguyên tắc vận hành một chiều. Điều này đặt ra yêu cầu kiểm soát từ khâu lựa chọn nguyên liệu đến chế biến, chia suất và phục vụ học sinh.
TS Bùi Thị Mai Hương, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ khoa học kỹ thuật dinh dưỡng, thực phẩm,Viện Dinh dưỡng Quốc gia (Ảnh: TL)
Tại các địa bàn khó khăn, chất lượng khẩu phần còn bộc lộ những hạn chế rõ hơn. Nghiên cứu được dẫn cho thấy chỉ 45% trường tiểu học bán trú đạt tiêu chuẩn đa dạng thực phẩm, với ít nhất 5 trong 8 nhóm thực phẩm cơ bản trong mỗi bữa. Nguồn thực phẩm có nguồn gốc thực vật và sữa, chế phẩm từ sữa còn thiếu trong khẩu phần ở một số trường; việc tính toán hàm lượng vi chất chưa được chú trọng tương xứng.
Theo TS Bùi Thị Mai Hương, số liệu phân tích từ các báo cáo lâm sàng và điều tra dinh dưỡng quốc gia cho thấy tình trạng thiếu hụt một số vi chất ở trẻ em vẫn đáng lo ngại. Bà cho biết tỷ lệ thiếu hụt một chỉ số huyết thanh ở trẻ 6-11 tuổi vượt 50% tại nhiều vùng sinh thái; thiếu sắt gây thiếu máu ảnh hưởng đến 15-20% học sinh tiểu học nông thôn. Lượng vitamin A trong khẩu phần thực tế của trẻ chỉ đáp ứng khoảng 60-70% nhu cầu khuyến nghị, trong khi chỉ số i-ốt cũng chưa đạt mức an toàn tối ưu theo chuẩn của Tổ chức Y tế thế giới (WHO).
Những số liệu này cho thấy bữa ăn đủ no chưa chắc đã đáp ứng yêu cầu dinh dưỡng. Nếu thực đơn thiếu đa dạng, mất cân đối giữa các nhóm thực phẩm hoặc không tính đến nhu cầu vi chất, học sinh vẫn có thể đối mặt với nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng ngay cả khi được ăn bán trú thường xuyên.
Thiếu quy chuẩn chung, chất lượng bữa ăn khó đồng đều
Một trong những vấn đề được TS Bùi Thị Mai Hương đặt ra là Việt Nam chưa có quy chuẩn kỹ thuật quốc gia mang tính bắt buộc pháp lý về dinh dưỡng học đường. Theo bà, việc xây dựng thực đơn bán trú tại nhiều trường vẫn dựa vào kinh nghiệm của nhân viên cấp dưỡng hoặc nhà cung cấp suất ăn, thay vì được kiểm soát thống nhất theo các tiêu chí dinh dưỡng cụ thể.
Cách làm này có thể khiến chất lượng bữa ăn giữa các trường chênh lệch, trong khi nhu cầu dinh dưỡng của học sinh cần được tính toán dựa trên độ tuổi, mức độ phát triển và cơ cấu khẩu phần. Những thiếu hụt về canxi, vitamin A, vitamin D được chuyên gia đề cập cho thấy việc xây dựng thực đơn không thể chỉ dựa vào cảm quan hay yêu cầu cung cấp đủ năng lượng.
Từ thực tế đó, bà Hương đề xuất cần xây dựng quy chuẩn chung về dinh dưỡng học đường. Một hệ thống tiêu chí thống nhất sẽ tạo cơ sở để nhà trường, đơn vị cung cấp suất ăn và cơ quan quản lý đánh giá chất lượng khẩu phần, thay vì mỗi nơi áp dụng một cách khác nhau.
Trên thế giới, WHO đã đưa dinh dưỡng học đường vào các khuyến nghị về xây dựng môi trường thực phẩm lành mạnh và bảo đảm an ninh thực phẩm. Đây cũng là hướng tiếp cận cho thấy chất lượng bữa ăn trong trường học cần được xem xét trong mối liên hệ giữa dinh dưỡng, an toàn thực phẩm và sức khỏe lâu dài của trẻ.
Hoàn thiện chính sách, tăng trách nhiệm tổ chức bữa ăn
Yêu cầu chuẩn hóa dinh dưỡng học đường đã được đặt ra trong định hướng chính sách về sức khỏe học sinh. Tháng 6/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 973/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2026-2035. Trong nhiệm vụ hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về sức khỏe học đường, chương trình yêu cầu ban hành quy định về giáo dục dinh dưỡng học đường và tổ chức bữa ăn bán trú tại các cơ sở giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông.
Đoàn Kiểm tra liên ngành số 1 kiểm tra bếp ăn của Trường Tiểu học Nguyễn Du, quận Nam Từ Liêm, Hà Nội (Ảnh: Thu Trang)
Cùng với đó, Chiến lược Quốc gia về dinh dưỡng đến năm 2030 đặt ra các mục tiêu giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi ở trẻ dưới 5 tuổi xuống dưới 15%, ở trẻ 6-18 tuổi xuống dưới 13%. Chiến lược cũng hướng tới khống chế tỷ lệ thừa cân, béo phì ở lứa tuổi học đường dưới 19% tại khu vực đô thị và dưới 12% tại khu vực nông thôn.
Để những mục tiêu này đi vào thực tế, việc hoàn thiện chính sách cần gắn với cơ chế thực hiện và giám sát cụ thể. Thực đơn bán trú phải được xây dựng trên cơ sở nhu cầu dinh dưỡng theo lứa tuổi; nguồn cung thực phẩm cần được kiểm soát; quy trình chế biến, bảo quản và vận chuyển suất ăn phải đáp ứng yêu cầu an toàn. Nhà trường và đơn vị cung cấp suất ăn cũng cần chịu trách nhiệm rõ ràng về chất lượng bữa ăn phục vụ học sinh.
Bữa ăn học đường là một phần trong môi trường phát triển của trẻ, nơi những thói quen ăn uống được hình thành và duy trì qua nhiều năm. Chuẩn hóa dinh dưỡng vì thế không chỉ là câu chuyện về thực đơn hay định lượng thực phẩm, mà còn là yêu cầu bảo vệ sức khỏe học sinh từ sớm. Khi tiêu chí dinh dưỡng được cụ thể hóa và thực hiện thống nhất, mỗi bữa ăn ở trường mới có thể đáp ứng tốt hơn nhu cầu phát triển thể chất, trí tuệ của trẻ.
Theo: Tap chi suc khoe cong dong