Bệnh mạn tính chiếm phần lớn số ca tử vong
Tim mạch, ung thư, đái tháo đường và các bệnh hô hấp mạn tính đang trở thành gánh nặng lớn đối với hệ thống y tế Việt Nam. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), nhóm bệnh không lây nhiễm hiện chiếm khoảng 80% tổng số ca tử vong mỗi năm tại Việt Nam.
Sự gia tăng này diễn ra trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa nhanh, dân số ngày càng già hóa và lối sống thay đổi. Ít vận động, chế độ ăn uống không hợp lý, hút thuốc lá cùng nhiều yếu tố nguy cơ khác đang khiến các bệnh mạn tính xuất hiện phổ biến hơn.
.jpg)
Số bệnh nhân mắc các bệnh không truyền nhiễm lớn, tạo gánh nặng cho người dân, xã hội, ngành y tế (Ảnh: TL)
Ước tính Y tế Toàn cầu năm 2021 của WHO cho thấy đột quỵ là nguyên nhân tử vong hàng đầu tại Việt Nam, với tỷ suất 167 ca/100.000 dân. Bệnh tim thiếu máu cục bộ đứng tiếp theo, với 65 ca/100.000 dân.
Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) cũng đang tạo áp lực lớn lên hệ thống điều trị. Tỷ lệ mắc COPD ở nam giới và nữ giới từ 40 tuổi trở lên lần lượt khoảng 7,1% và 1,9%. Riêng năm 2021, căn bệnh này được ước tính liên quan khoảng 35.600 ca tử vong.
Gánh nặng ung thư cũng ngày càng rõ nét. Theo số liệu GLOBOCAN 2024, Việt Nam ghi nhận hơn 177.400 ca ung thư mới và hơn 111.000 ca tử vong mỗi năm.
Những con số này cho thấy bệnh không lây nhiễm không còn là vấn đề riêng của người cao tuổi. Quá trình tích lũy các yếu tố nguy cơ trong nhiều năm khiến nhu cầu dự phòng, sàng lọc và quản lý bệnh mạn tính ngày càng lớn.
Khi bệnh nền gặp bệnh truyền nhiễm
Trong khi bệnh không lây nhiễm gia tăng, các bệnh truyền nhiễm, nhất là nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính, vẫn là nguyên nhân gây bệnh và tử vong, đặc biệt ở trẻ nhỏ.
Hai nhóm bệnh tưởng như tách biệt lại có mối liên hệ chặt chẽ. Người mắc bệnh mạn tính, đặc biệt là người cao tuổi, thường có sức khỏe nền yếu hơn và dễ diễn biến nặng khi mắc thêm các bệnh truyền nhiễm.
COPD là một ví dụ. Các nghiên cứu cho thấy người mắc COPD trên 60 tuổi có nguy cơ mắc viêm phổi do phế cầu cao khoảng 4 lần. Ở người mắc COPD trên 50 tuổi, nguy cơ nhập viện liên quan đến virus hợp bào hô hấp (RSV) cao khoảng 9,6-9,7 lần.
Bác sĩ CKI. Phạm Thị Út Trang – Khoa Nội Hô hấp, Bệnh viện Bãi Cháy thăm khám cho bệnh nhân COPD (Ảnh: BVCC)
Khi bệnh truyền nhiễm xuất hiện trên nền bệnh mạn tính, quá trình điều trị thường phức tạp hơn. Người bệnh có thể phải nhập viện, sử dụng nhiều loại thuốc và đối mặt với nguy cơ biến chứng cao hơn so với người không có bệnh nền.
PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc, Chủ tịch Hội Hô hấp TP. Hồ Chí Minh, cho biết nhiều bệnh nhân COPD chỉ đến bệnh viện khi tình trạng tắc nghẽn đường thở đã ở giai đoạn nặng. Khi đó, việc can thiệp khó khăn hơn, chi phí điều trị tăng và nguy cơ tử vong cũng cao hơn.
COPD không chỉ ảnh hưởng đến hệ hô hấp. Theo PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc, căn bệnh này còn liên quan đến nhiều biến chứng ngoài phổi, trong đó có suy giảm nhận thức; khoảng 32% người bệnh có dấu hiệu bệnh lý này.
Từ chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh
Gánh nặng bệnh tật thay đổi đang buộc hệ thống y tế phải thay đổi cách tiếp cận. Thay vì tập trung chủ yếu vào điều trị khi người bệnh đã xuất hiện triệu chứng, định hướng y tế đang chuyển sang phòng bệnh chủ động, phát hiện sớm và kiểm soát các yếu tố nguy cơ.
Luật Phòng bệnh cũng mở rộng phạm vi điều chỉnh sang bệnh không lây nhiễm, xác định phòng bệnh chủ động là chính và người dân là chủ thể trung tâm.
Với các bệnh mạn tính, phát hiện sớm có thể thay đổi đáng kể quá trình điều trị. Người có nguy cơ cần được nhận diện, theo dõi và can thiệp trước khi bệnh tiến triển đến giai đoạn nặng. Đây cũng là cách giảm áp lực cho các bệnh viện tuyến cuối, nơi đang phải tiếp nhận nhiều ca bệnh phức tạp.
Theo các chuyên gia hô hấp, quản lý COPD là một ví dụ điển hình cho yêu cầu này. Người bệnh cần được phát hiện sớm, theo dõi lâu dài và kiểm soát các yếu tố làm bệnh nặng lên, thay vì chỉ đến viện khi xuất hiện đợt cấp.
Với bệnh truyền nhiễm, đặc biệt ở nhóm có bệnh nền, việc chủ động phòng ngừa cũng có ý nghĩa rõ rệt. Khi một người vừa mắc bệnh mạn tính vừa có nguy cơ cao với các tác nhân gây nhiễm trùng, hệ thống y tế cần tính đến cả hai nguy cơ trong quá trình chăm sóc.
Đây là lý do công tác dự phòng ngày càng được đặt ở vị trí sớm hơn trong chuỗi chăm sóc sức khỏe, từ thay đổi hành vi, kiểm soát yếu tố nguy cơ đến sàng lọc và quản lý bệnh lâu dài.
Đào tạo bác sĩ để ứng phó với mô hình bệnh tật mới
Cùng với thay đổi trong chính sách, năng lực của đội ngũ y tế là một trong những yếu tố quyết định chất lượng phòng ngừa và điều trị.
Ngày 13-14/8, Hội Hô hấp TP. Hồ Chí Minh và Bệnh viện Nhân dân Gia Định ký hai biên bản ghi nhớ hợp tác chiến lược trong ba năm với Công ty TNHH Pfizer Việt Nam.
Với Hội Hô hấp TP. Hồ Chí Minh, nội dung hợp tác tập trung vào đào tạo y khoa liên tục, chuẩn hóa thực hành lâm sàng trong chẩn đoán, điều trị và quản lý các bệnh hô hấp mạn tính như hen phế quản, COPD và các đợt cấp.
Năng lực của đội ngũ y tế là một trong những yếu tố quyết định chất lượng phòng ngừa và điều trị (Ảnh minh hoạ)
Tại Bệnh viện Nhân dân Gia Định, chương trình hợp tác hướng tới đào tạo về bệnh truyền nhiễm và các bệnh nội khoa như tim mạch, đột quỵ, ung thư. Bệnh viện cũng mở rộng đào tạo về dược lâm sàng, kinh tế y tế, quản lý sử dụng kháng sinh và kháng nấm hợp lý, cảnh giác dược và an toàn sử dụng thuốc tại khu vực phía Nam.
PGS.TS.BS Nguyễn Hoàng Hải, Giám đốc Bệnh viện Nhân dân Gia Định, cho rằng đào tạo liên tục và chia sẻ kinh nghiệm chuyên môn là nền tảng để nâng chất lượng khám chữa bệnh, đồng thời đưa những thực hành tốt đến mạng lưới y tế tuyến dưới.
Việc nâng cao năng lực chuyên môn không chỉ phục vụ điều trị các ca bệnh nặng. Khi kiến thức và thực hành được chuẩn hóa từ tuyến dưới, người bệnh có cơ hội được phát hiện sớm và quản lý bệnh ngay từ những giai đoạn đầu.
Bài toán dài hạn không chỉ nằm ở bệnh viện
Mô hình bệnh tật đang thay đổi theo quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Khi tuổi thọ tăng, dân số già đi và đô thị hóa tiếp tục mở rộng, số người sống chung với bệnh mạn tính nhiều khả năng sẽ tiếp tục gia tăng.
Trong khi đó, bệnh truyền nhiễm vẫn hiện hữu và có thể trở nên nguy hiểm hơn ở những người đã có bệnh nền. Đây chính là “gánh nặng kép” mà hệ thống y tế phải tính đến trong các kế hoạch chăm sóc sức khỏe.
Nhân dân sẽ được khám tầm soát nhiều bệnh miễn phí như ung thư, tiểu đường, tim mạch... (Ảnh: TL)
Giải quyết bài toán này không thể chỉ dựa vào năng lực của bệnh viện. Phòng bệnh, phát hiện sớm, quản lý bệnh mạn tính, nâng cao năng lực y tế cơ sở và giúp người dân hiểu rõ nguy cơ sức khỏe phải được triển khai song song.
Các chương trình đào tạo liên tục cho nhân viên y tế cũng cần gắn với thực tế mô hình bệnh tật, nơi bệnh truyền nhiễm và không lây nhiễm ngày càng đan xen. Khi tuyến cơ sở đủ năng lực nhận diện nguy cơ và xử trí ban đầu, hệ thống điều trị phía trên sẽ giảm áp lực, còn người bệnh được chăm sóc sớm hơn.
Từ góc độ này, cuộc chiến với bệnh tật không chỉ diễn ra trong phòng khám hay bệnh viện. Kiểm soát yếu tố nguy cơ, phát hiện bệnh sớm và duy trì quản lý sức khỏe lâu dài mới là nền tảng để giảm số người mắc bệnh nặng, hạn chế tử vong và thích ứng với một mô hình bệnh tật đang thay đổi nhanh.
Theo: Tạp chí sức khỏe cộng đồng