Tiến sĩ Hoàng Xuân Bách (thứ tư bên phải) cùng các đồng nghiệp trong Hội Công nghệ Canada-Việt Nam tham gia triển lãm công nghệ tại Canada. Ảnh: NVCC
Vấn đề hình ảnh và video có thể được tạo hoặc chỉnh sửa bằng AI với mức độ chân thực ngày càng cao đang đặt ra yêu cầu mới đối với các cơ quan quản lý, nền tảng số và cơ quan báo chí trong việc bảo vệ người dùng.
Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Canada, Tiến sĩ Hoàng Xuân Bách, Chủ tịch Hội Công nghệ Canada - Việt Nam, cho rằng điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận hiện nay của Canada là nước này không cố gắng quản lý AI một cách đơn thuần chỉ vì đó là AI, mà tập trung nhiều hơn vào rủi ro, hành vi sử dụng và hậu quả thực tế mà công nghệ này có thể gây ra.
Theo ông, Chiến lược AI quốc gia “AI for All” được Canada công bố vào tháng 6/2026 đã đặt đổi mới sáng tạo và niềm tin của công chúng trong cùng một khuôn khổ. Mục tiêu không chỉ là tăng tốc ứng dụng AI mà còn phải bảo vệ người dân và các thể chế xã hội trước những nguy cơ mới do công nghệ tạo ra.
Cách tiếp cận này có thể thấy rõ trong vấn đề deepfake – các nội dung hình ảnh, âm thanh hoặc video giả mạo nhưng có mức độ chân thực cao.
Tiến sĩ Hoàng Xuân Bách dẫn ví dụ về việc Canada sửa đổi Luật Bầu cử vào tháng 6/2026 theo hướng cấm sử dụng các deepfake có tính chân thực nhằm giả mạo ứng viên hoặc một số chủ thể tham gia bầu cử với mục đích đánh lừa cử tri, trong khi vẫn duy trì ngoại lệ đối với nội dung mang tính châm biếm hoặc chế giễu nhằm bảo đảm quyền tự do biểu đạt.
Theo ông, điểm quan trọng nằm ở chỗ Canada không cấm deepfake chỉ vì bản thân công nghệ này tồn tại, mà tập trung vào mục đích sử dụng, đối tượng bị tác động và hậu quả do hành vi đó gây ra.
Trong nhiều trường hợp, Canada cũng lựa chọn sử dụng các khuôn khổ pháp luật hiện hành để xử lý những tác hại mới xuất hiện từ AI, thay vì chờ đợi một đạo luật AI hoàn toàn mới. Ví dụ: trong lĩnh vực bảo vệ quyền riêng tư, cơ quan chức năng có thể vận dụng pháp luật về dữ liệu và quyền riêng tư để xử lý những trường hợp công nghệ tạo ảnh AI được triển khai mà thiếu biện pháp bảo vệ thích hợp, dẫn tới nguy cơ tạo ra nội dung giả mạo gây tổn hại cho cá nhân.
Tiến sĩ Hoàng Xuân Bách cho rằng bài học đáng chú ý từ Canada là không cố gắng quản lý tất cả các ứng dụng AI như nhau, mà tập trung nguồn lực quản lý vào những nơi mà AI tạo ra rủi ro đáng kể đối với con người và xã hội. Điều này vừa tạo cơ chế bảo vệ người dùng, vừa duy trì không gian cho đổi mới sáng tạo.
Một thách thức khác ngày càng rõ là việc người sử dụng rất khó phân biệt đâu là nội dung thật, đâu là hình ảnh, âm thanh hoặc video được tạo ra bằng AI. Theo Tiến sĩ, kinh nghiệm của Canada cho thấy trách nhiệm trong xử lý vấn đề này không thể giao hoàn toàn cho nhà nước, doanh nghiệp công nghệ hay báo chí, mà cần được phân chia theo năng lực và vai trò của từng chủ thể.
Nhà nước có trách nhiệm thiết lập “luật chơi”, xây dựng các tiêu chuẩn và khung pháp lý để xử lý những tác hại rõ ràng. Dự luật C-34 – Safe Social Media Act được Chính phủ Canada trình vào tháng 6/2026 là một ví dụ. Dự luật này đi theo hướng yêu cầu các mạng xã hội thuộc phạm vi điều chỉnh thực hiện những bước hợp lý nhằm gắn nhãn hình ảnh, âm thanh và video tổng hợp có khả năng khiến người dùng nhầm tưởng là nội dung thật.
Trong khi đó, các nền tảng số phải chịu trách nhiệm nhiều hơn về công nghệ và quá trình phân phối nội dung. Các nền tảng có khả năng phát hiện nội dung ở quy mô lớn, gắn nhãn, hạn chế mức độ người dùng tiếp xúc với nội dung gây hại và tích hợp các biện pháp an toàn ngay từ khâu thiết kế hệ thống.
Theo Tiến sĩ Hoàng Xuân Bách, cách tiếp cận này có nghĩa là trách nhiệm của nền tảng không chỉ dừng ở việc xóa một bài đăng sau khi nhận được khiếu nại. Các nền tảng còn phải chủ động đánh giá rủi ro và có biện pháp giảm khả năng người dùng tiếp xúc với những nội dung có thể gây hại.
Tiến sĩ cũng dẫn cách làm của CBC/Radio-Canada, trong đó có việc sử dụng hình ảnh, video và thông tin từ nguồn bên ngoài phải trải qua quá trình kiểm chứng, đối chiếu với nguồn thứ hai, đồng thời, các cơ quan báo chí còn tham gia phát triển những phương thức xác minh nguồn gốc và lịch sử của nội dung số.
Theo Tiến sĩ Hoàng Xuân Bách, có thể khái quát mô hình này thành ba tầng trách nhiệm: Nhà nước đặt chuẩn và xử lý vi phạm; nền tảng nhận diện, gắn nhãn và kiểm soát sự lan truyền; báo chí xác minh nguồn, sự thật và bối cảnh.
Từ kinh nghiệm của Canada, Tiến sĩ Hoàng Xuân Bách cho rằng Việt Nam nên ưu tiên quản lý nội dung do AI tạo ra theo mức độ rủi ro và tác động, thay vì chỉ dựa vào câu hỏi một nội dung có được tạo bằng AI hay không. Ông cho rằng một hình ảnh AI được sử dụng trong quảng cáo sáng tạo và một đoạn video giả giọng nhằm yêu cầu chuyển tiền đều là sản phẩm sử dụng AI, nhưng mức độ nguy hiểm lại khác nhau và do đó không nên chịu cùng một mức độ quản lý.
Tiến sĩ Hoàng Xuân Bách đề xuất có thể hình dung ba nhóm rủi ro.
Ở mức thấp là các ứng dụng AI hỗ trợ dịch thuật, thiết kế, giải trí hoặc chỉnh sửa nội dung thông thường. Với nhóm này, pháp luật hiện hành có thể đáp ứng phần lớn nhu cầu quản lý và không cần tạo thêm quá nhiều thủ tục.
Ở mức trung bình là hình ảnh, âm thanh hoặc video tổng hợp có khả năng khiến công chúng nhầm tưởng là thật. Đối với nhóm này, cần chú trọng tính minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc, trong đó có thể sử dụng các biện pháp như gắn nhãn, hoặc công nghệ xác nhận nguồn gốc nội dung khi phù hợp.
Ở mức rủi ro cao là việc giả mạo nhằm lừa đảo tài chính, thao túng bầu cử, deepfake hoặc các nội dung có khả năng gây hậu quả nghiêm trọng đối với cá nhân và xã hội. Những trường hợp này cần đi kèm nghĩa vụ pháp lý rõ ràng và chế tài mạnh hơn.
Canada hiện đang đi khá gần logic này khi tập trung xử lý những deepfake có mục đích đánh lừa cử tri, đồng thời hướng tới tăng trách nhiệm của các nền tảng đối với nội dung tổng hợp.
Tiến sĩ Hoàng Xuân Bách cũng lưu ý rằng không nên xây dựng một hệ thống quản lý quá phụ thuộc vào việc cố gắng “phát hiện xem cái gì do AI tạo ra”, bởi công nghệ phát hiện thường phải chạy theo công nghệ tạo nội dung.
Ông này cho rằng cách tiếp cận dựa trên rủi ro và tác động có thể giúp bảo vệ người dùng tốt hơn, đồng thời tránh biến việc quản lý AI thành một rào cản đối với đổi mới sáng tạo.
Theo: TTXVN